Bilinçaltının Anlamı Nedir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
Bilinçaltı, çoğu zaman insanların farkında olmadığı, ama bir şekilde hayatlarına yön veren bir güç olarak tanımlanır. Freud’un ilk ortaya attığı bu kavram, zaman içinde çok daha karmaşık bir hal alarak hem psikoloji dünyasında hem de sosyal bilimlerde farklı açılardan incelenmeye başlandı. Ancak bilinçaltının toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle olan ilişkisi, günlük hayatımızda sürekli karşılaştığımız eşitsizliklerin arkasındaki görünmeyen sebepleri anlamamıza yardımcı olabilir.
Ben İstanbul’da yaşayan, bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biriyim. Bu şehirdeki günlük yaşantı, insanların bilinçaltındaki pek çok dinamiği gözlemlemem için bana sürekli fırsat tanıyor. Özellikle toplumsal cinsiyet ve sosyal adalet konularında çok fazla karşılaştığım örnek, bu yazıyı yazmaya ilham verdi. İnsanların bilinçaltı, toplumsal yapıları nasıl algıladıkları ve bu algıların hayatlarındaki etkileri, yalnızca teorik bir mesele değil; günlük yaşamda sıkça gözlemlenen bir gerçektir.
Bilinçaltı ve Toplumsal Cinsiyet: Kadın ve Erkek Olmanın Sosyal Yükü
Bilinçaltı, insanın yaşadığı çevre, aldığı eğitim, ailesinin ve toplumun etkisiyle şekillenir. İstanbul’un sokaklarında yürürken, toplu taşımada veya ofisteki her an, toplumsal cinsiyetin bilinçaltındaki yerini gözlemlemek mümkün. Kadınların ve erkeklerin belirli roller ve beklentilerle şekillenen toplumsal normlar, bireylerin bilinçaltında derin izler bırakır.
Bir gün İstanbul’un kalabalık bir semtinde, sabah işe gitmek için otobüse bindim. Otobüs tıklım tıklımdı ve ayakta gitmek zorunda kalan insanlar birbirlerine neredeyse yapışmışlardı. Hemen önümde bir kadının, yaşlı bir adamın yanında ayakta durduğunu fark ettim. Kadın, büyük ihtimalle yerini almak için ceketinin ucundan tutarak, kadifemsi bir tavırla biraz daha geri çekiliyordu. Düşündüm: Bu kadının bilinçaltında, “erkekler yerini ister” veya “erkekler daha önce oturmalıdır” gibi sosyal bir inanç yer etmiş olabilir. Toplumda yıllarca kadınlara, hem fiziksel hem de psikolojik açıdan daha “geri planda” olmaları gerektiği öğretilmişti.
Bilinçaltı bu tür sosyal kalıplarla beslenir. Bu kadının, kendisini yerinden çekilerek geri plana itmesi, bilinçaltındaki derin yerleşmiş toplumsal normların bir yansımasıydı. Oysa ki toplumda erkeklerin, kadınlardan önce yer alması beklenmemelidir. Buradaki sorular şu: Kadınlar, bilinçaltlarında kendilerini geri çekilerek, her zaman “yer açmak” zorunda mı hissediyorlar? Erkekler, toplumda doğuştan gelen bir önde olma hakkına mı sahip? Bu gibi sorular, bilinçaltındaki cinsiyetçi kalıpların, günlük yaşamda ne kadar derin bir şekilde yerleştiğini gösteriyor.
Bilinçaltı ve Çeşitlilik: İnsanların Kategorik Algıları
İstanbul gibi büyük bir şehirde, her gün farklı etnik kökenlerden, sosyal sınıflardan ve kültürlerden gelen insanlarla karşılaşıyoruz. Bu çeşitlilik, bilinçaltındaki önyargıları da açığa çıkarabiliyor. Mesela, sokakta yürürken, bazen insanlar birbirlerine bakış açılarında küçük ama etkili ipuçları bırakıyorlar. Bir gün bir kafede, farklı bir dil konuşan iki kişiye dikkat ettim. Aralarındaki diyalogda, aslında farkında bile olmadan başka bir dildeki kelimeleri duyduğumda, kafamda hemen “Bu kişiler yabancı olabilir” gibi bir önyargı oluştu. Oysa bu, insanların bilinçaltındaki kültürel önyargıların bir yansımasıydı.
Bilinçaltında bu tür kalıplar yerleştiğinde, kişiler, gördükleri her şeyde, ya da duydukları her kelimede, toplumsal çeşitliliğe ilişkin farkındalıklarını test etmek zorunda kalırlar. Bu önyargıların, bilinçli bir şekilde, bazen de “farkında olmadan” ortaya çıkması, toplumsal çeşitliliğe dair daha sağlıklı bir bakış açısının gelişmesini engelleyebilir. Özellikle göçmenlerin, farklı kültürlerin toplumlarda kabul edilme sürecinde, insanların bilinçaltındaki bu tür önyargılar, karşılıklı ilişkilerin sağlıklı bir şekilde gelişmesini engelleyebilir.
İçimdeki mühendis burada devreye giriyor: İnsanlar, bilinçaltındaki bu tür sınıflandırmaları, genellikle çevresel faktörler ve toplumdan aldıkları eğitimle edinirler. Bu sebepten de, önyargıların toplumsal yapıdan bağımsız olarak ele alınması mümkün değildir. Eğer bilinçaltındaki bu inançlar ve kalıplar, toplumun kabul ettiği normlara dayanıyorsa, onları değiştirmek de o kadar zorlaşır.
Sosyal Adalet ve Bilinçaltı: Eşitsizliklerin Derin Kaynakları
Bilinçaltı, toplumsal adalet açısından da önemli bir kavramdır. Çünkü bireylerin eşitsizliğe karşı duyduğu tepki, çoğu zaman bilinçaltındaki geçmiş deneyimlerle şekillenir. İstanbul’un çeşitli mahallelerinde, sokakta yürürken veya bir işyerinde çalışırken, bazen bazı insanların yalnızca görünüşleri sebebiyle dışlandığını gözlemliyorum. Mesela, işe yeni alınan bir çalışan, kıyafetinin sıradanlığından dolayı birkaç hafta boyunca gözle görülür bir şekilde dışlanıyor. Çalışanlar arasındaki statü farkı veya sosyal sınıf farkı, o kişinin iç dünyasında, kendisini yetersiz hissetmesine yol açıyor. Bu hissiyat, zamanla bilinçaltına yerleşiyor ve o kişi, sürekli olarak daha az değerli olduğunu düşünüyor.
Bu tür mikro eşitsizlikler, uzun vadede daha büyük sosyal adaletsizliklere yol açabilir. Toplumsal yapılar, bireylerin bilinçaltındaki yerleşik fikirlerle şekillenir. Eğer bir kişi, toplumda kendi değerini sorguluyorsa, bu duygu, hayatın diğer alanlarına da yansıyabilir. Örneğin, bir kadının veya göçmenin işyerinde hak ettiği terfiyi alamaması, sadece bir mesleki eşitsizlik değil, aynı zamanda o kişinin bilinçaltındaki “ben değerli değilim” düşüncesinin dışa vurumu olabilir.
İçimdeki mühendis yine bunu düşünüyor: Toplumsal eşitsizlik, yalnızca kişisel bir mesele değil, aynı zamanda daha büyük bir yapısal sorundur. Bilinçaltındaki önyargılar, her ne kadar bireysel gibi görünse de, toplumsal yapılar tarafından şekillendirilir. Sosyal adaletin sağlanabilmesi için, bu yapıları yeniden gözden geçirmek gereklidir.
Sonuç: Bilinçaltının Gücü ve Değişim
Bilinçaltının anlamı, sadece bir psikolojik mesele olmanın çok ötesindedir. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından bilinçaltı, günlük yaşamımızda gördüğümüz her hareketin arkasındaki gizli motivasyonları anlamamıza yardımcı olur. Eğer bu önyargıları ve kalıpları fark edersek, toplumsal adaletsizliğe karşı daha bilinçli bir duruş sergileyebiliriz. Çünkü toplumlar, bireylerinin bilinçaltındaki inançlarla şekillenir ve bu inançlar, yaşamın her alanında, sokaklarda, ofislerde, kafelerde karşımıza çıkar. Fakat bu kalıpları fark etmek ve değiştirmek, toplumsal adaletin gelişmesi için atılacak ilk adımdır.